Hoe werkt de vertering van een rund?

Veel vragen over voeding, gezondheid en conditie bij runderen komen uiteindelijk op één plek samen: de pens. Toch blijft dit orgaan voor veel hobbyhouders iets abstracts.

We weten dat de pens belangrijk is, maar wat gebeurt daar nu eigenlijk? En waarom heeft een verstoring van de pens zo’n grote invloed op het dier als geheel?

In deze blog neem ik je mee in hoe de vertering van een rund werkt en waarom een goed functionerende pens de basis vormt voor gezondheid, groei en weerstand.

De pens: een levend ecosysteem

De pens is geen maag zoals bij mensen of varkens. Het is een groot fermentatievat waarin miljarden micro-organismen leven: bacteriën, protozoa en schimmels. Deze micro-organismen doen het werk dat het dier zelf niet kan.

Runderen eten voornamelijk ruwvoer: gras, hooi en andere vezelrijke planten. Het dier kan deze vezels niet zelf verteren. In de pens worden ze afgebroken door micro-organismen, die hierbij energie vrijmaken in de vorm van vluchtige vetzuren. Deze vetzuren vormen de belangrijkste energiebron voor het dier.

Daarnaast maken de micro-organismen in de pens microbieel eiwit. Dit eiwit, opgebouwd uit bacteriën zelf, is uiteindelijk een belangrijke eiwitbron voor het rund. Niet alleen het eiwitgehalte op het etiket, maar wat er in de pens gebeurt, bepaalt dus hoeveel eiwit het dier daadwerkelijk benut.

Wat heeft de pens nodig om goed te functioneren?

Een gezonde pens vraagt om rust, structuur en regelmaat. Wanneer deze basis ontbreekt, raakt het evenwicht tussen de verschillende micro-organismen verstoord.

Herkauwen: de stille motor van de pens

Herkauwen is een essentieel onderdeel van een goed werkende pens. Wanneer een rund herkauwt, komt eerder opgenomen ruwvoer opnieuw in de bek om verder te worden fijngemalen. Dit proces stimuleert de aanmaak van grote hoeveelheden speeksel.

Speeksel speelt een cruciale rol bij het stabiliseren van de zuurgraad in de pens. Het werkt als een natuurlijke buffer en voorkomt dat de pens te zuur wordt. Zonder voldoende herkauwactiviteit kan de pH in de pens dalen, wat het evenwicht tussen micro-organismen verstoort.

Een rantsoen met voldoende structuur nodigt uit tot kauwen en herkauwen. Langvezelig hooi, weidegras en vezelrijke aanvullingen zorgen ervoor dat dieren langer bezig zijn met eten. Dit ondersteunt de penswerking en draagt bij aan rust in het dier.

Tijd en geleidelijke afbraak

De pens werkt langzaam. Ruwvoer heeft tijd nodig om te worden afgebroken.

Wanneer voeding wordt gevoerd die snel fermenteert, raakt dit proces uit balans. Denk hierbij aan voer dat rijk is aan suikers en zetmeel, zoals vers gras, granen of andere energierijke producten. Deze worden in de pens snel afgebroken, waarbij in korte tijd veel energie vrijkomt.

De micro-organismen in de pens zijn juist afgestemd op een geleidelijke afbraak van vezels. Wanneer er plotseling veel snel beschikbare energie aanwezig is, verschuift het evenwicht. De zuurgraad in de pens kan dalen en de vertering wordt minder stabiel.

De pens is gebouwd op continuïteit, niet op pieken.

Regelmaat en voorspelbaarheid

Plotselinge voerwissels, grote schommelingen in samenstelling of onregelmatige voertijden zorgen voor stress in de pens. Micro-organismen passen zich wel aan, maar hebben daar tijd voor nodig.

Te snelle veranderingen vergroten de kans op verstoringen.

Wat gebeurt er als de pens uit balans raakt?

Wanneer het evenwicht in de pens verstoord raakt, zie je dat vaak niet meteen als ziekte, maar als subtiele signalen.

De mest kan wisselend worden, dunner of juist onregelmatig. Runderen kunnen minder herkauwen, minder actief eten of juist onrustig gedrag vertonen rond voertijd.

De benutting van voedingsstoffen neemt af, waardoor dieren ondanks voldoende voer conditie verliezen, minder groeien of minder efficiënt produceren.

Op langere termijn kan een verstoorde pens de weerstand verlagen. Het dier wordt gevoeliger voor infecties en andere gezondheidsproblemen. Veel aandoeningen vinden hier niet hun directe oorzaak, maar wel hun voedingsbodem.

De pens als basis voor gezondheid

Een goed functionerende pens ondersteunt het hele dier. Energie wordt efficiënt benut, eiwitten worden omgezet in microbieel eiwit en voedingsstoffen kunnen beter worden opgenomen.

Bij runderen met een stabiele pens zie je vaak:

• rustige, gelijkmatige mest
• een stabiele voeropname
• een goede conditie en vacht
• meer rust in gedrag

Daarom begint preventie van veel problemen niet bij symptoombestrijding, maar bij het ondersteunen van de pens.

Pensgezondheid is meer dan alleen voeding

Hoewel voeding een grote rol speelt, is de pens geen losstaand onderdeel. Factoren zoals stress, weersomstandigheden, huisvesting en levensfase (zoals groei, dracht of lactatie) hebben allemaal invloed op de werking van de pens.

Juist tijdens overgangen is de pens kwetsbaar. Denk aan het omschakelen van stal naar weide, veranderingen in ruwvoer of periodes met een hogere energiebehoefte.

Rustige aanpassingen en een stabiele basis zijn dan extra belangrijk.

Eerst de pens, dan pas sturen

Of het nu gaat om groei, conditie, vleeskwaliteit of het voorkomen van problemen: alles begint bij de pens.

Meer voeren, rijker voeren of bijsturen zonder aandacht voor penswerking leidt zelden tot het gewenste resultaat.

Door te voeren vanuit rust, structuur en balans ondersteun je de micro-organismen die het werk doen. En wanneer zij goed functioneren, profiteert het dier daar vanzelf van.

Meer dan alleen de pens: het volledige verteringssysteem

Hoewel de pens vaak centraal staat, is hij slechts één onderdeel van een groter geheel. Runderen hebben vier magen die samen zorgen voor het verwerken en benutten van het voer.

Na de pens volgt de netmaag, die helpt bij het sorteren van het voer en het terugsturen van grovere delen om opnieuw te herkauwen. Daarna komt de boekmaag, waar vocht wordt onttrokken en het voer verder wordt geconcentreerd. Tot slot bereikt het voer de lebmaag, waar enzymen en maagzuur zorgen voor verdere vertering.

Wat in de pens is voorbereid, wordt in deze vervolgstappen daadwerkelijk beschikbaar gemaakt voor opname in de darmen. Wanneer één onderdeel uit balans raakt, werkt dat door in het hele systeem.

Tot slot

De pens is het fundament onder de gezondheid van runderen. Wie begrijpt hoe dit systeem werkt, kijkt anders naar voeding, conditie en problemen.

Niet alleen wat je voert, maar vooral wat er in de pens gebeurt, bepaalt wat een dier daadwerkelijk benut. Daarom is investeren in pensgezondheid vaak de meest duurzame keuze die je als houder kunt maken.